Qrip? Salam, yeni H3N2...
Deyirlər ki,
bu qışda bir çox insanın pandemiya zamanı unutduğu xəstəliyin yeni, yüksək
aqressiv bir ştammını gözləyirik. Gəlin tanış olaq!
Yenə də?
Bütün
viruslar, əsasən mutasiyalar vasitəsilə bizə sürprizlər etməyi sevirlər. Lakin qrip virusları
buna xüsusilə meyllidir: onların mutasiya sürəti digər kəskin
respirator virus infeksiyaları törədicilərindən daha yüksək ola bilər. Bunun səbəbi, qrip
virusunun genetik materialı kopyalandıqda, hansı ki,
bu daim baş verir, yaranan
səhvlər düzəldilmir. Bəs genotipdə səhvlər ortaya çıxsa nə baş verir? Bəli,
mutasiyalar: elm adamları qrip viruslarının hər kopiyalanma
zamanı təxminən iki-üç
mutasiya əldə edə biləcəyini təxmin edirlər. Bunlar yeni virus variantlarının
davamlı olaraq ortaya çıxmasını təmin edən çox böyük "miqyasdır".
Virusdakı
mutasiyalar onun səthi zülallarında dəyişikliklər yaradır- onlar patogenin strukturunu dəyişdirir
və o, əvvəlki infeksiyaların yaratdığı immun reaksiyasından qismən yayınmağı
"öyrənir". Sadə dillə desək, hər il bəşəriyyətə "hücum edən"
xəstəliklə mübarizədəki bütün əvvəlki təcrübəmiz puç olur: qripə qarşı demək
olar ki, müdafiəsiz qalırıq. Bu yaxınlarda xəstələnmişdiniz? Bu sayılmır, çünki indi mahiyyət
etibarilə yeni bir patogenlə qarşılaşırsınız. "Qrip" adlı sonsuz
seriyanın növbəti bölümünə xoş gəlmisiniz. Və bu, illik mövsümi epidemiyalara
dair ilk ipucudur [2]. Alimlər buna poetik şəkildə "antigen sürüşməsi" ləqəbi veriblər. Amma bu
da, hələ
hər şey deyil.
Bəzən iki fərqli qrip virusunun genom seqmentləri
tək bir hüceyrədə birləşərək tamamilə yeni bir ştamm yaradır - bu dəfə genlərin
yeni unikal birləşməsi ilə. Bu cür hadisələr pandemiyalara səbəb ola bilər.
Lakin, ÜST-ün proqnozlarına görə, bu il qrip pandemiyası gözlənilmir, çünki bizi
köklü bir yenilik gözləmir. Buna baxmayaraq, qrip özünü unutdurmayacaq: bizim
üçün "hədiyyə" hazırlayıb.
Təkamülün kədərli nəticəsi
Alimlər
artıq 2025-ci ildə qrip hallarının 90%-nin H3N2 ştammının daha böyük nəsil “ağacındakı”
yeni K şaxəsilə əlaqəli olacağını açıqlayıblar.
Ştammın özü bizim üçün yeni deyil; o, 1968-ci
ildən bəri insanlarda sirkulyasiya edir, o zaman o Honkonq qripi epidemiyasına
səbəb oldu. Dəyişkən və uyğunlaşa biləndir - antigenləri asanlıqla özlərini
yenidən qurur, xüsusiyyətlərini dəyişir və nəticədə qripin özü dəyişir. K növü 2025-ci
ilin yayında ortaya çıxdı. Dekabr ayına qədər yeddi-doqquz mutasiya yaratdı və
digər variantları tez bir zamanda sıxışdırdı.
Keçən il illik qrip peyvəndinin
hazırlanmasında iştirak edən qrip mütəxəssisləri epidemiyanın qeyri-adi dərəcədə
erkən başladığını qeyd etdilər - uzunmüddətli orta göstəricidən təxminən dörd həftə
əvvəl. Virus çox tez, xüsusən də kollektiv arasında sürətlə yayılır.
Statistikaya əsasən, təkcə dekabrın ilk həftəsində
20.000-dən çox "yeni" qrip hadisəsi qeydə alınıb və yoluxma nisbəti təxminən
20% artıb [3]. Və bu, hekayənin yalnız başlanğıcıdır; qrip epidemiyası dekabr
ayında yalnız sürət qazanır. Onun qurbanı olmaqdan qaçmaq üçün nə edə bilərik?
Qarşısının alınması!
Mübarizə Cəhdləri
Qripə qarşı ən etibarlı qorunma peyvənddir. Tədqiqatlara
görə, bu, böyüklərdə infeksiya riskini 25,6–74,2% azaldır [4]. Niyə belə bir fərq
var? Çünki virus mutasiya edir! 2025-ci ilin əvvəlində hazırlanmış peyvənd
(alimlər ilin əvvəlində qrip viruslarının və onların ştammlarının aktivliyini
qiymətləndirir və bu məlumatlara əsasən qarşıdan gələn qrip mövsümü üçün peyvənd
hazırlanmasında istifadə edirlər. Vaxtında peyvənd edilənlər (payızda edilməli
idi) xəstələnsələr belə, onların qripi heç peyvənd olunmayanlardan daha yüngül
olacaq. Bu qayda həmişə işləyir: müəyyən qədər qorunma, qorunmamaqdan daha yaxşıdır.
Beləliklə, qrip virusunun qeyri-müəyyənliklərinə
baxmayaraq, peyvənd bir nömrəli profilaktika üsulu olaraq qalır.
İkinci, kifayət qədər təsirli profilaktik tədbir
şəxsi gigiyenadır. COVID-dən sonra artıq şübhə etmədən: əllərinizi yaxşıca və
düzgün yuyun. Böyük bir meta-analiz əl gigiyenasının pandemiya qripinin (bütün
dünyanı bürüyən növ) ötürülməsinə təsirini qiymətləndirdi və əllərin yuyulmasının
infeksiya riskini 38% azaltmağa kömək etdiyini müəyyən etdi [5]. Yeri gəlmişkən,
əllərin yuyulması ilıq su və sabunla aparılmalıdır. Su olmadıqda, spirt əsaslı əl
dezinfeksiyaedicisi uyğundur.
Maskalar və respiratorlar şübhəli dəlil bazası
olan maneə qarşısının alınması üsuludur. Bir tərəfdən, bəzi tədqiqatlar göstərir
ki, onlar riski müəyyən dərəcədə azaldır, digər tərəfdən isə onların
profilaktik effektivliyinə dair dəlillər hələ də məhdud hesab olunur. Sadə dillə
desək, maskaların infeksiyanın qarşısını almağa kömək edib-etmədiyini demək çətindir.
Amma ehtiyat üçün birini taxa bilərsiniz. Sadəcə maskanızı hər iki saatdan bir
dəyişdirməyi unutmayın, əks halda o, qorunma vasitəsindən bakteriya və
virusların etibarlı mənbəyinə çevriləcək.
Bəli, 2025-2026-cı illərin "yeni"
H3N2 qripinin simptomları haqqında danışmağın vaxtıdır. "Fərqliliyinə"
baxmayaraq, H3N2-nin K alt qrupu xüsusilə aqressiv deyil. Bəli, onun yaratdığı
qripi adi soyuqdəymə ilə qarışdırmaq mümkün deyil. Amma bu, öldürücü qrip də
deyil. Əslində, onun simptomlarını adi soyuqdəymədən ayırd etmək olar.
Əvvəla, qrip bəzən 39-40°C-yə qədər yüksələn
qızdırma ilə xarakterizə olunur, KRVİ-da isə qızdırma bu cür nadir hallarda
yüksəlir. Qripin tipik simptomlarına baş ağrısı və şiddətli zəiflik daxildir.
Burun axıntısı qripdə nadir bir simptomdur və soyuqdəyməyə xas olan asqırma isə
ümumiyyətlə olmur.
Əgər simptomlarınız qripəbənzərdirsə, vəziyyətinizi
diqqətlə izləmək vacibdir. Ümumiyyətlə, qrip, digər kəskin respirator virus
infeksiyaları kimi, öz-özünə sağalan bir xəstəlikdir, lakin bu, həmişə və hər kəsdə
olmur. Qripə iki yaşdan kiçik uşaqlar, yaşlılar, hamilə qadınlar, xronik xəstəlikləri
olan insanlar və immunosupressiv dərmanlar qəbul edənlər xüsusilə həssasdırlar
- onlarda ağırlaşmalar riski yüksəkdir.
Əgər vəziyyətiniz qəfil pisləşərsə (məsələn,
üç gündən çox davam edən və hərarətsalıcılarla aradan qaldırılmayan qızdırma,
yaxşılaşmadan sonra pisləşmə, nəfəs darlığı və ya qəfil zəiflik), bədəninizin
müdafiəsinə etibar etməməyiniz yaxşıdır. Bunun əvəzinə həkimə müraciət edin -
onlar qrip virusları üçün antiviral müalicə təyin edə bilərlər (yeri gəlmişkən,
bu yaxşı kömək edir). Daha çox Oseltamivir molekulasına üstünlük verilir, amma
nəzərə almaq lazımdır təyinatı həkim edir və ilk 48 saat ərzində qəbul daha
effektiv olur.
Əlbəttə ki, bir mütəxəssisin nəzarəti altında
qripə xas olan ağırlaşmaların, xüsusən də pnevmoniyanın qarşısını almaq
ehtimalı daha yüksəkdir. Əgər həyəcan siqnalları yoxdursa, parasetamol və bol
miqdarda, isti maye qəbul edin və tezliklə sağalın.
Ədəbiyyat:
1. Pauly M. D.,
Procario M. C., Lauring A. S. A novel twelve class
fluctuation test reveals higher than expected mutation rates for influenza
A viruses // Elife. 2017; 6: e26437.
2. ÜST-nın rəsmi saytı —
URL: https://www.who.int/europe/ru/news-room/f (дата обращения: 19.12.2025).
3. Роспотребнадзор
ждёт роста заболеваемости гриппом на новогодних праздниках. — URL:
https://www.kommersant.ru/doc/8272690 (дата обращения: 19.12.2025).
4. Orrico-Sánchez A. et al. Efficacy and
effectiveness of influenza vaccination in healthy children : A review of
current evidence // Enfermedades infecciosas y microbiologia clinica (English
ed.). 2023; 41 (7): 396–406.
5. Saunders-Hastings P. et al.
Effectiveness of personal protective measures in reducing pandemic influenza
transmission : A systematic review and meta-analysis // Epidemics. 2017;
20: 1–20.
